Pisownia cząstek niby i quasi

Cząstki wyrazowe niby- i quasi- nie są przedrostkami. Trzeba pamiętać, że pisze się je z łącznikiem:

  • niby-poeta, niby-muzyk, niby-Amerykanin, quasi-definicja, quasi-sądy, quasi-nauka.

Wyjątek od tej reguły stanowi użycie cząstki niby w naukowym terminie biologicznym, np.:

  • nibygwiazda, nibynóżka.

W przypadku, gdy chcemy za pomocą przyimka niby porównać ze sobą dwa elementy, wówczas piszemy tę cząstkę jako osobny wyraz, np.:

  • Niby rodzina, ale nie znamy się.
  • Jest ciężki niby kamień.

Nazwy obrzędów i świąt

Obrzędy nie są tym samym co święta. Mylenie tych dwóch rożnych okazji sprawia, że popełnia się błędy w pisowni.

Obrzędy mają charakter zwyczajowy, natomiast święta mają swoje stałe miejsce w kulturze. Od małej litery zapisujemy nazwy obrzędów, zwyczajów oraz zabaw:

  • walentynki,
  • sylwester,
  • andrzejki,
  • mikołajki,
  • ostatki.

Natomiast od wielkiej litery zaczynamy nazwy świąt:

  • Boże Narodzenie,
  • Wielkanoc,
  • Boże Ciało,
  • Wszystkich Świętych,
  • Dzień Ojca,
  • Dzień Babci,
  • Święto Niepodległości,
  • Nowy Rok (ale już nowy rok jako określenie roku zmieniającego swą liczbę).

Kropka a jednostki miar i wag

W skrótach nazw jednostek miar i wag w języku polskim nie stawia się kropek. Dzięki temu można odróżnić np. tonę od tomu. Wygląda to tak:

  • 1 t – jedna tona,
  • t. 1 – tom pierwszy.

Pozostałe skróty jednostek zapisujemy w sposób następujący:

  • mm – milimetr,
  • cm – centymetr,
  • m – metr,
  • km – kilometr,
  • g – gram,
  • dag – dekagram,
  • kg – kilogram,
  • t – tona,
  • s – sekunda (także sek.),
  • min – minuta,
  • h – godzina (także godz.),
  • mln – milion,
  • mld – miliard,

Także jednostki pieniężne zapisujemy bez użycia kropki:

  • gr – grosz,
  • zł – złoty.

Używanie wyrazów ilość i liczba

Zasada jest prosta. Ilość odnosi się do rzeczowników niepoliczalnych (takich, których nie da się policzyć), np.

  • ilość mleka, ilość emocji, ilość trawy, ilość kwiatów (na łące).

Liczbę natomiast da się określić konkretnie, dlatego odnosi się do rzeczowników policzalnych, np.liczba studentów, liczba kwiatów (w wazonie), liczba programów w telewizji.

Wielka i mała litera w nazwach narodów, ras, mieszkańców terenów geograficznych

Wielką literą piszemy:

  • nazwy (ewentualnych) mieszkańców planet – Marsjanin, Ziemianin,
  • nazwy mieszkańców kontynentów – Amerykanin, Europejczycy,
  • nazwy przedstawicieli ras – Murzyn, Eskimosi, Mongoł,
  • nazwy mieszkańców krajów – Polak, Polacy, Ukrainiec, Portugalczycy,
  • nazwy mieszkańców regionów – Ślązak, Pomorzanin, Kaszubka, Bawarczyk.

Małą literą piszemy:

  • nazwy mieszkańców miast i wsi – rzeszowianin, rzymianin (mieszkaniec Rzymu), moskwianin, zalipianka, prażanin (mieszkaniec miasta Praga),
  • nazwy mieszkańców dzielnic – żoliborzanin, prażanin (mieszkaniec dzielnicy Praga).

Nie z rzeczownikami

Zasada mówi, że partykułę nie z rzeczownikami piszemy łącznie. Przykłady notowane przez słownik to:

  • niepodobieństwo, niepogoda, niepokój, niemetal, niełaska itd.

Także w przypadkach nienotowanych przez słowniki, czyli takich, kiedy tworzymy nowe wyrazy, nie z rzeczownikami piszemy łącznie, np.

  • nienauczyciel, niemag, nie kucharz, niematka.

Tworząc nowe wyrazy przez połączenie rzeczownika z partykułą nie, trzeba uważać na edytor tekstowy Worda. Rozdziela on automatycznie takie połączenia.

Gerundia to inaczej rzeczowniki odczasownikowe. Są one często mylone z czasownikiem i z tego powodu pisze się je z nie osobno.  Prawidłowa pisownia to pisownia łączna:

  • niegotowanie, niepisanie, nieczytanie.

Kiedy nie pisze się nie z rzeczownikami łącznie? W dwóch przypadkach:

  • kiedy rzeczownik pisany jest wielką literą, używamy łącznika:

nie-Belg, nie-Francuz,

  • kiedy przeciwstawiamy:

To nie córka, ale matka. Są do siebie podobne.

Zapytaj nie nauczyciela, ale rodzica, dlaczego on się tak zachowuje.

Skrócone formy liczebnika

Skrócone formy liczebnika stosujemy, podając daty, a konkretniej rok. Często zamiast posłużyć się całą formą w roku 1973, mówimy w roku ’73. O ile w mowie takie użycie będzie zrozumiałe (zwykle bowiem mówi się tak o latach XX wieku i wynika to z kontekstu), o tyle w piśmie konieczne jest użycie apostrofu:

Skrócone formy liczebnika – przykłady

  • 1973 r.’73 r.,
  • 1999 r. – ’99 r.

Wiele wydarzeń historycznych nosi zwyczajowo nazwę z wykorzystaniem roku. Wtedy koniecznie należy pamiętać o apostrofie:

Sierpień ’80 (nie: Sierpień 1980; chyba że chodzi nie o nazwę wydarzenia historycznego, ale o wskazanie daty, wówczas piszemy od małej litery i pełną formę liczebnika: sierpień 1980), 

Czerwiec ’56 (nie: Czerwiec 1956, jw.).

W każdym razie

Często spotykamy się w polszczyźnie mówionej z użyciem wyrażenia w każdym bądź razie. Jest ono niepoprawne. Powstało z połączenia dwóch innych wyrażeń o podobnym znaczeniu: w każdym razie i bądź co bądź.

Wystarczy zapamiętać, że:

  • w każdym bądź razie – nielogiczne wyrażenie,
  • w każdym razie – według Wielkiego słownika poprawnej polszczyzny PWN pod red. A. Markowskiego wyrażenie to oznacza ‘tak czy owak, jednakże, mimo wszystko’; jak najbardziej poprawne wyrażenie.

Zatem poprawne jest następujące użycie:

  • Ja w każdym razie przyjdę do ciebie z zeszytami.
  • Co by nie mówić, w każdym razie oni nie mają racji.

Podobnie jak:

  • Jesteś chora – w takim razie pójdę do sklepu za ciebie.
  • Odrobiliście zadanie, w takim razie przechodzimy do tematu lekcji.

Kiedy mi, a kiedy mnie?

Mi oraz mnie to dwie formy celownika zaimka ja. Różni je akcent. Pierwsza jest nieakcentowana, a druga akcentowana. Dlatego na początku zdania zawsze postawimy akcentowane mnie:

  • Mnie się to nie podoba. Mi się to nie podoba.
  • Mnie się nie zdarzyło spóźnić na pociąg. Mi się nie zdarzyło spóźnić na pociąg.

Mi nie używa się na początku zdania:

  • Zdarzyło mi się spóźnić na pociąg.
  • Wydawało mi się, że on jest wyższy.

Mi można natomiast stawiać na początku zdania składowego, pod warunkiem że występuje przed nim akcentowany spójnik, np.:

  • Pójdę tam, kiedy mi się będzie chciało.

Podobnie rzecz ma się w przypadku zaimków jego, go:

  • Zapytam go.
  • Jego mogę zapytać.

Zapisywanie nazw miesięcy w datach

Zapisywanie dat to sprawa bardzo prosta, jednak brak świadomości jest przyczyną wielu błędów. Warto zatem mieć świadomość, że:

  1. Salon fryzjerski jest nieczynny 24 grudnia.
  2. 24 grudnia – salon fryzjerski jest nieczynny.
  3. 24 grudnia to dzień, w którym salon fryzjerski jest nieczynny.

Przykłady można mnożyć. W pierwszym zdaniu poprawne zastosowanie daty jest o tyle proste, że znajduje się ona na końcu zdania, a to wręcz wymusza odmianę nazwy miesiąca. Kolejne dwa przykłady wiele osób zrealizowałoby w postaci: 24 grudzień – salon fryzjerski jest nieczynny i 24 grudzień to dzień, w którym salon fryzjerski jest nieczynny. Występuje tu błędna odmiana nazwy miesiąca.

Jak zapamiętać zasadę? W prosty sposób:

  • 24 (dzień) grudnia,
  • 24 grudzień natomiast wypadał w 24 r. n.e., czyli prawie 2000 lat temu. I nie powtórzył się nigdy więcej.

Warto też pamiętać, że piszemy 5 lipca, a nie 5. lipca. Kropki używa się, co prawda, do oznaczenia liczebników porządkowych, jednak w przypadku dat nie jest to konieczne. Zapis dat jest zwyczajowy, a zgodnie ze zwyczajem w języku polskim kropka nie jest potrzebna tam, gdzie wiadomo, jak należy liczbę odczytać.