Kto ma dzisiaj imieniny, czyli solenizant a jubilat

Słów solenizant i jubilat często używa się błędnie. Kim jest solenizant, a kim jubilat? Kiedy możemy określić kogoś tym mianem?

Otóż wystarczy zajrzeć do słownika języka polskiego, aby dowiedzieć się, kiedy użycie powyższych słów będzie poprawne.

Solenizant to według internetowego Słownika języka polskiego PWN ‘osoba obchodząca danego dnia swoje imieniny albo urodziny’.

Jubilat to (według tego samego źródła) ‘osoba, która obchodzi swój jubileusz’. W tym przypadku ważne jest jeszcze zrozumienie słowa jubileusz. Jest to ‘ważna, okrągła rocznica jakiegoś wydarzenia’. Okrągła to znaczy taka, która odbywa się co 5 lat, a więc może być dziesiąta, piętnasta, dwudziesta, dwudziesta piąta itd. Osiemnaste urodziny nie są jubileuszem, ponieważ 18 nie dzieli się przez 5.

Co z tego wynika? Ten, kto ma dzisiaj imieniny albo siódme, jedenaste, trzydzieste ósme urodziny, jest solenizantem, ale nie jubilatem.

Te, kto ma dzisiaj pięćdziesiąte, trzydzieste piąte urodziny lub obchodzi dwudziestolecie pracy zawodowej czy też czterdziestą rocznicę ślubu, jest jubilatem.

Stopnie naukowe a kropka

Większość z nas zna zasadę (i nie omieszka się tym pochwalić w odpowiedniej sytuacji), że po skrótach od stopni naukowych magister i doktor nie piszemy kropki. Zasada ta ma swoje logiczne wytłumaczenie. Jeśli skrót kończy się tą samą literą co pełny wyraz, wówczas nie stawiamy kropki. Otóż:

  • magister kończy się na r, stąd postawienie kropki po skrócie mgr mogłoby kończyć zdanie w nieodpowiednim miejscu, np.

Na zajęcia przyszedł mgr. Kowalski, który świetnie znał się na tym temacie.

Wówczas zdanie bez skrótu powinno zostać odczytane tak:

Na zajęcia przyszedł magister. Kowalski, który świetnie znał się na tym temacie.

  • doktor kończy się na r, stąd postawienie kropki po skrócie dr mogłoby kończyć zdanie w nieodpowiednim miejscu, np.

Dr. Judym to mój ulubiony bohater literacki.

Doktor. Judym to mój ulubiony bohater literacki.

W niektórych przypadkach przy skrótach mgr i dr postawimy kropkę. Warto to wiedzieć, ponieważ poprawne użycie kropki budzi niepotrzebny sprzeciw u osób nieznających tej zasady.

Kiedy w zdaniu stopień naukowy odmienia się przez dowolny przypadek (oprócz mianownika), np. doktora, doktorem, magistra, magistrem, wówczas po skrócie stawia się kropkę, np.

  • Razem z magistrem Wiśniewskim wzniósł triumfalnie ręce. Razem z mgr. Wiśniewskim wzniósł triumfalnie ręce.
  • Pragnę serdecznie podziękować promotorowi dr. hab. Andrzejowi Wiśniewskiemu za pomoc otrzymaną przy realizacji niniejszej pracy magisterskiej.

Dla tych, którzy mimo wszystko boją się użyć formy z kropką, istnieje jeszcze inne wyjście. Skrót odmienionego stopnia naukowego mogą zapisać w postaci mgra, dra.

Przecinek przed „oraz”

W szkole uczono nas zasady, że przed „oraz” (tak jak przed „i”) nie stawiamy przecinka. O ile w prostych pojedynczych zdaniach zasada ta ma rację bytu, o tyle w zdaniach złożonych lub po prostu bardziej skomplikowanych – już nie zawsze. Przecinek przed „oraz” niejednokrotnie jest potrzebny. Kiedy?

Kiedy postawić przecinek przed „oraz”?

Przecinek przed „oraz” stawiamy, gdy:

  • występuje w zdaniu po zdaniu podrzędnym albo wtrąceniu:
  • Przyjechali z nami Krzysiek, który jest chory, oraz Marcin.
  • Obiecałem im jabłka, żeby nabrali sił, oraz trochę czekolady.

Dlaczego ma to sens? Dobrze to widać na drugim przykładzie. Gdyby przed „oraz” nie postawić przecinka, zdanie mogłoby zostać zrozumiałe w następujący sposób:

Obiecałem im jabłka. (Dlaczego?) Żeby nabrali sił i żeby nabrali trochę czekolady.

Oczywiście jest to zupełnie nielogiczne, stąd potrzeba postawienia przecinka.

  • spójnik „oraz” zostaje użyty w zdaniu kilka razy i pełni wówczas taką samą funkcję:
  • Do restauracji weszli Jurek oraz Kasia, oraz Wiktoria.
  • Należy zabrać ze sobą chleb oraz kiełbaski, oraz ketchup.

Tutaj realizowana jest zasada, że przed podwojonymi spójnikami stawia się przecinek.

Kiedy nie stawiać przecinka przed „oraz”?

Nie postawimy przecinka przed „oraz” w następujących zdaniach:

  • Maciej oraz Robert zaprosili nas na koncert.
  • Zwykle czytam książki oraz oglądam dobre filmy.

Przecinek przed „że” – kiedy nie stawiać?

Przecinek przed że nie jest potrzebny w kilku przypadkach:

  • kiedy że jest częścią składową połączeń wyrazowych: mimo żechyba żezwłaszcza żeszczególnie żetyle żetylko żetak że (w znaczeniu: więc),
    • Mimo że padał śnieg, wyszedł z domu i poszedł na spacer.
    • Wyjechał zagranicę, mimo że dostał propozycję pracy w kraju.
    • Poszłabym z tobą, tylko że mam zbyt dużo pracy.
    • Rozumiem cię, szczególnie, że sam to przeszedłem.
    • Przyjedziemy, chyba że się rozchorujemy.
  • kiedy że jest częścią składową połączeń wyrazowych tym bardziej że, dlatego że:
    • Nie przyjdę, tym bardziej że się na mnie obraziła.
    • Zdałem do następnej klasy, dlatego że ciężko pracowałem.

Wyjątki od tej reguły da się uzasadnić akcentem. Kiedy akcent w zdaniu pada na samo słowo dlatego, wówczas stawiamy po nim przecinek:

  • Wyszedł ze szkoły DLATEGO, że miał umówionego dentystę.
  • Znalazła pracę DLATEGO, że potrzebowała środków do życia.

  • Kiedy że występuje obok spójników współrzędnych łącznych, rozłącznych i wykluczających: a, oraz, lub, ani:
    • Nie powiedział mi, że mnie kocha ani że mnie lubi.
    • Powiedział, że ma drugi komputer i że mi go pożyczy na jakiś czas.
    • Obiecała, że się ze mną zobaczy albo że przyjdzie odwiedzić moich rodziców.

Przecinek przed „a” – kiedy nie jest potrzebny?

Ogólna zasada mówi, że przed „a” stawiamy przecinek. W większości przypadków jest to prawda, ale są wyjątki.

Kiedy przecinek przed „a” jest niepotrzebny?

  • W konstrukcji: między X a Y, np.
    • Znalazłam się między młotem a kowadłem.
    • Między ustami a brzegiem pucharu.
    • Między Niemcami a Białorusią leży Polska.
  • Kiedy zamiast „a” można użyć „i”, a sens pozostaje ten sam (w wypowiedziach o zabarwieniu literackim):
    • To były długie i zimne wakacjeTo były długie a zimne wakacje.
    • Ptaki ćwierkają cicho i tajemniczo. Ptaki ćwierkają cicho a tajemniczo.
  • W konstrukcjach porównawczych:
    • Napoleon a sprawa polska.
    • Lektura a streszczenie – co wybierają uczniowie?
  • Między powtórzonymi wyrazami:
    • Można by mówić a mówić. Lepiej przejść do czynu.
    • Zdenerwował się, bo na jego brata można czekać a czekać.

Pisownia przedrostków

Przedrostki są to części, które umieszcza się na początku wyrazów. Z wyrazami, które poprzedzają, zawsze pisze się je łącznie. O ile stosowanie tej zasady nie powinno sprawiać kłopotu, o tyle problematyczne może być stwierdzenie, które cząstki są prefiksami.

Najczęściej występujące przedrostki to:

  • a-, anty-, archi-, arcy-, bez-, beze-, do-, eks-, hiper-, infra-, kontr-, między-, na-, nad-, nade-, o-, od-, ode-, około-, pan-, po-, pod-, pode-, ponad-, pop-, post-, poza-, przeciw-, przed-, przy-, pseudo-, śród-, u-, ultra-, w-, we-, wice-, wokoło-, wokół-, z-, za-, ze-.

Są pewne prefiksy (przedrostki), które przez wielu użytkowników języka nie są używane tak, jak wymaga tego zasada: ekstra-, hiper-, maksi-, midi-, mikro-, mini-, super-. Często spotyka się pisownię oddzielną. Prawidłowa jednak jest jedynie pisownia łączna:

  • supermarket, superzabawa, minikalendarz, ekstrasprawa.

Co ciekawe, pisząc w edytorze tekstu Microsoft Word, zauważymy podkreślenie poprawnie połączonych wyrazów. Dlatego też znajomość normy jest istotna – pozwoli uniknąć błędów nawet w konfrontacji z edytorem tekstu.

Pisownia łączna cząstki -by (-byś, -bym, -byście, -byśmy)

Cząstka -by w zależności od części mowy, po której stoi, może być pisana łącznie lub oddzielnie. Poniżej znajduje się wyszczególnienie, kiedy cząstkę -by piszemy łącznie.

Cząstkę -by piszemy łącznie w następujących przypadkach:

  • z osobowymi formami czasowników, np. czytałabym, zeszłaby, wziąłby, pojechalibyście,
  • ze spójnikami: aby, aczkolwiek, albo, albowiem, alboż, ale, ani, aż, bo, byle, chociaż, choć, czyli, gdy, gdyż, , jak, jakkolwiek, jako, jednak, jednakże, jeśli, jeżeli, lecz, nim, niż, ponieważ, przecież, skoro, tedy, to, więc, zanim, zatem, zaś, że (np. aczkolwiekby, albobyś, jednakżeby, ponieważbym, zanimby itd.),
  • z wyrazami w funkcji bezosobowej w 3 os. rodzaju nijakiego, np. wypadałoby,
  • z partykułami: ani, azali, bodaj, czy, czyż, gdzież, jakże, niech, niechaj, nuż, oby (np. bodajby, gdzieżby),

w wyrazach porównawczych: jakby, jakoby, niby.

Odkrycie a wynalezienie

Odkryć można coś, co już istnieje, ale było niewidoczne dla oczu. Odkrywa się coś, co do tej pory pozostawało zakryte. Zatem odkrywa się zazwyczaj coś, co istniało w przyrodzie, np. pierwiastki:

  • odkryć polon i rad, odkryć energię kinetyczną

Natomiast wynaleźć można coś, co nigdy wcześniej nie istniało. Zwykle ten czasownik odnosi się zatem do nowinek elektronicznych, do urządzeń i przedmiotów:

  • wynaleźć samochód, wynaleźć lampę naftową, wynaleźć komputer

Stąd też ten, kto odkrył, to odkrywca, a ten, kto wynalazł, to wynalazca. 

Kropka w zapisie dat cyframi rzymskimi

Jednym ze sposobów na zapisanie daty jest użycie cyfr rzymskich: I – styczeń, V – maj, X – październik itd. Trzeba pamiętać, że wówczas między dniem, miesiącem i rokiem nie potrzebna jest kropka. Zapis powinien wyglądać tak:

  • 15 V 2018 r.,
  • 21 XII 1873 r.,
  • 14 II 2000 r.

Błędny jest zapis:

15.V.2018 r., 21.XII.1873 r., 14.II.2000 r.,

jak również ten z użyciem łącznika:

15-V-2018 r., 21-XII-1873 r., 14-II-2000 r. (brak przekreślenia w tym miejscu jest spowodowany potrzebą zachowania wyraźnego zapisu)
Błędny zapis wynika prawdopodobnie z zasady, jaka rządzi podczas zapisywania dat za pomocą cyfr arabskich, czyli 15.05.2018 r., 21.12.1873 r., 14.02.2000 r. W takim przypadku kropka jest niezbędna po cyfrach określających dzień i miesiąc.

Nazwy wydarzeń historycznych i aktów dziejowych

Podobnie jak w przypadku obrzędów Polacy mają problem z prawidłowym zapisem nazw wydarzeń historycznych. Powaga wydarzenia sugeruje, że powinno się je zapisywać z użyciem wielkiej litery, zasady jednak mówią inaczej.

Nazwy wydarzeń historycznych zapisujemy od małej litery:

  • bitwa pod Grunwaldem,
  • I wojna światowa,
  • II wojna światowa,
  • hołd pruski,
  • porozumienia sierpniowe,
  • rewolucja francuska,
  • wyjątek: Bitwa Warszawska.

Istnieje, co prawda, możliwość zapisu wielką literą, ale tylko wtedy, gdy robimy to ze względów uczuciowych.

Nazwy, których metaforyczne znaczenie przyjęło się w mowie, zapisujemy od wielkiej litery, np.:

  • Wiosna Ludów,
  • Cud nad Wisłą,
  • Praska Wiosna,
  • Okrągły Stół.

Od wielkiej litery zapisujemy także nazwy ważnych miesięcy w polskiej historii, np. Czerwiec ’56, Grudzień ’70.