Kto ma dzisiaj imieniny, czyli solenizant a jubilat

jakpisac.pl - solenizant czy jubilat

Słów solenizant i jubilat często używa się błędnie. Kim jest solenizant, a kim jubilat? Kiedy możemy określić kogoś tym mianem?

Otóż wystarczy zajrzeć do słownika języka polskiego, aby dowiedzieć się, kiedy użycie powyższych słów będzie poprawne.

Solenizant to według internetowego Słownika języka polskiego PWN ‘osoba obchodząca danego dnia swoje imieniny albo urodziny’.

Jubilat to (według tego samego źródła) ‘osoba, która obchodzi swój jubileusz’. W tym przypadku ważne jest jeszcze zrozumienie słowa jubileusz. Jest to ‘ważna, okrągła rocznica jakiegoś wydarzenia’. Okrągła to znaczy taka, która odbywa się co 5 lat, a więc może być dziesiąta, piętnasta, dwudziesta, dwudziesta piąta itd. Osiemnaste urodziny nie są jubileuszem, ponieważ 18 nie dzieli się przez 5.

Co z tego wynika? Ten, kto ma dzisiaj imieniny albo siódme, jedenaste, trzydzieste ósme urodziny, jest solenizantem, ale nie jubilatem.

Te, kto ma dzisiaj pięćdziesiąte, trzydzieste piąte urodziny lub obchodzi dwudziestolecie pracy zawodowej czy też czterdziestą rocznicę ślubu, jest jubilatem.

Stopnie naukowe a kropka

Stopnie naukowe a kropka | jakpisac.pl
Stopnie naukowe a kropka | jakpisac.pl

Większość z nas zna zasadę (i nie omieszka się tym pochwalić w odpowiedniej sytuacji), że po skrótach od stopni naukowych magister i doktor nie piszemy kropki. Zasada ta ma swoje logiczne wytłumaczenie. Jeśli skrót kończy się tą samą literą co pełny wyraz, wówczas nie stawiamy kropki. Otóż:

  • magister kończy się na r, stąd postawienie kropki po skrócie mgr mogłoby kończyć zdanie w nieodpowiednim miejscu, np.

Na zajęcia przyszedł mgr. Kowalski, który świetnie znał się na tym temacie.

Wówczas zdanie bez skrótu powinno zostać odczytane tak:

Na zajęcia przyszedł magister. Kowalski, który świetnie znał się na tym temacie.

  • doktor kończy się na r, stąd postawienie kropki po skrócie dr mogłoby kończyć zdanie w nieodpowiednim miejscu, np.

Dr. Judym to mój ulubiony bohater literacki.

Doktor. Judym to mój ulubiony bohater literacki.

Stopnie naukowe a kropka – warto wiedzieć

W niektórych przypadkach przy skrótach mgr i dr postawimy kropkę. Warto to wiedzieć, ponieważ poprawne użycie kropki budzi niepotrzebny sprzeciw u osób nieznających tej zasady.

Kiedy w zdaniu stopień naukowy odmienia się przez dowolny przypadek (oprócz mianownika), np. doktora, doktorem, magistra, magistrem, wówczas po skrócie stawia się kropkę, np.

  • Razem z magistrem Wiśniewskim wzniósł triumfalnie ręce. Razem z mgr. Wiśniewskim wzniósł triumfalnie ręce.
  • Pragnę serdecznie podziękować promotorowi dr. hab. Andrzejowi Wiśniewskiemu za pomoc otrzymaną przy realizacji niniejszej pracy magisterskiej.

Dla tych, którzy mimo wszystko boją się użyć formy z kropką, istnieje jeszcze inne wyjście. Skrót odmienionego stopnia naukowego mogą zapisać w postaci mgra, dra.

Przecinek przed „oraz”

Przecinek przed „oraz” - jakpisac.pl
Przecinek przed „oraz” – jakpisac.pl

W szkole uczono nas zasady, że przecinek przed oraz (tak jak przed i) nie jest potrzebny. O ile w prostych pojedynczych zdaniach zasada ta ma rację bytu, o tyle w zdaniach złożonych lub po prostu bardziej skomplikowanych – już nie zawsze. Przecinek przed „oraz” niejednokrotnie jest potrzebny. Kiedy?

Kiedy postawić przecinek przed oraz?

Przecinek przed oraz stawiamy, gdy:

  • występuje w zdaniu po zdaniu podrzędnym albo wtrąceniu:

Przyjechali z nami Krzysiek, który jest chory, oraz Marcin.

Obiecałem im jabłka, żeby nabrali sił, oraz trochę czekolady.

Dlaczego ma to sens? Dobrze to widać zwłaszcza w drugim przykładzie. Gdyby przed oraz nie postawić przecinka, zdanie mogłoby zostać zrozumiane w następujący sposób:

Obiecałem im jabłka. (Dlaczego?) Żeby nabrali sił i żeby nabrali trochę czekolady.

Oczywiście jest to zupełnie nielogiczne, stąd potrzeba postawienia przecinka.

  • spójnik oraz zostaje użyty w zdaniu kilka razy i pełni wówczas taką samą funkcję:

Do restauracji weszli Jurek oraz Kasia, oraz Wiktoria.

Należy zabrać ze sobą chleb oraz kiełbaski, oraz ketchup.

Tutaj realizowana jest zasada, że przed podwojonymi spójnikami w tej samej funkcji stawia się przecinek. Podobnie jest w przypadku albo, ani itd.

Kiedy nie stawiać przecinka przed oraz?

  • Nie postawimy przecinka przed oraz w następujących zdaniach:

Maciej oraz Robert zaprosili nas na koncert.

Zwykle czytam książki oraz oglądam dobre filmy.

Tutaj oraz występuje w zdaniu pojedynczym po raz pierwszy (przykład pierwszy) i jest spójnikiem współrzędności (przykład drugi).

  • W takich przypadkach również przecinek jest niepotrzebny:

Marysia oraz Karol oglądali wystawy sklepowe oraz zastanawiali się nad zakupem.

Na egzamin przygotujcie się z baroku oraz oświecenia albo romantyzmu oraz pozytywizmu.

Wątpliwości dotyczące przecinka przed oraz

  • Dlaczego w powyższych przykładach nie ma przecinka przed oraz, skoro spójnik się powtarza? Ponieważ użyty za drugim razem nie pełni funkcji analogicznej do pierwszego oraz.

W pierwszym zdaniu: pierwsze oraz tworzy podmiot szeregowy (Marysia oraz Karol), kolejne jest spójnikiem zdania współrzędnie złożonego (oglądali oraz zastanawiali się).

W drugim przykładzie: pierwsze oraz pokazuje równorzędność pomiędzy barokiem a oświeceniem, drugie – miedzy romantyzmem a pozytywizmem. Nie ma tutaj jednak równorzędności pomiędzy oświeceniem a romantyzmem (rozdziela je spójnik albo), aby można było postawić przecinek przed oraz powtórzonym.

  • A kiedy w zdaniu już jest i, to czy oraz (w funkcji i) powinno zostać poprzedzone przecinkiem? To ciekawe pytanie. Można powiedzieć, że jedno z tych pochodzących od „czepialskich”. Ale po co tak mówić, skoro ten, kto się nad tym zastanawia (korektor, pisarz, copywriter, nauczyciel, uczeń) ma zupełną rację, że to robi!

Jeśli się zagłębić w zasadę (która brzmi: przecinek stawiamy przed spójnikami powtórzonymi, które pełnią identyczną funkcję), to odpowiedź nasuwa się sama. Przecinka przed oraz, które występuje jako drugie (po i), nie stawiamy. Zasada dotyczy spójników powtórzonych, a nie synonimicznych. Czyli:

Kupił jej czekoladki oraz róże, oraz jej ulubiony likier. – przecinek przed drugim oraz jak najbardziej potrzebny!

Kupił jej czekoladki i róże oraz jej ulubiony likier. – przecinek przed (już nie drugim, ale pierwszym) oraz nie jest potrzebny.

Przecinek przed „że” – kiedy nie stawiać?

Przecinek przed że - jakpisac.pl
Przecinek przed że – jakpisac.pl

Przecinek przed że nie jest potrzebny w kilku przypadkach:

  • kiedy że jest częścią składową połączeń wyrazowych: mimo że, chyba że, zwłaszcza że, szczególnie że, tyle że, tylko że, tak że (w znaczeniu: więc),
    • Mimo że padał śnieg, wyszedł z domu i poszedł na spacer.
    • Wyjechał zagranicę, mimo że dostał propozycję pracy w kraju.
    • Poszłabym z tobą, tylko że mam zbyt dużo pracy.
    • Rozumiem cię, szczególnie, że sam to przeszedłem.
    • Przyjedziemy, chyba że się rozchorujemy.
  • kiedy że jest częścią składową połączeń wyrazowych tym bardziej że, dlatego że:
    • Nie przyjdę, tym bardziej że się na mnie obraziła.
    • Zdałem do następnej klasy, dlatego że ciężko pracowałem.

Przecinek przed że – wyjątki

  • Wyjątki od tej reguły da się uzasadnić akcentem. Kiedy akcent w zdaniu pada na samo słowo dlatego, wówczas stawiamy po nim przecinek:
    • Wyszedł ze szkoły DLATEGO, że miał umówionego dentystę.
    • Znalazła pracę DLATEGO, że potrzebowała środków do życia.
  • Kiedy że występuje obok spójników współrzędnych łącznych, rozłącznych i wykluczających: a, oraz, lub, ani:
    • Nie powiedział mi, że mnie kocha ani że mnie lubi.
    • Powiedział, że ma drugi komputer i że mi go pożyczy na jakiś czas.
    • Obiecała, że się ze mną zobaczy albo że przyjdzie odwiedzić moich rodziców.

Przecinek przed że w szkole

Szkoła kłamie.

Skoro już przyciągnęłam Twoją uwagę, czas na wyjaśnienie, o co mi chodzi. Nie mówię o dobrym wychowaniu czy nauce zachowań prospołecznych. Chodzi raczej o to, że w szkole na lekcji języka polskiego pojawia się dużo zasad, które są źle tłumaczone. Albo są tłumaczone nie do końca. A może i źle rozumiane przez odbiorców.

W każdym razie przez wiele lat dorosłego życia stosujemy zasady, które „poznaliśmy” w podstawówce, nie wiedząc, że faktyczna norma brzmi zupełnie inaczej.

Trudno szukać winnych, zastanówmy się lepiej, co z tym zrobić. Jeśli zależy Ci na tym, żeby pisać poprawnie, szukaj na ten temat informacji samodzielnie.

Jedną z takich zasad, która zapisała się na trwałe w świadomości użytkowników języka polskiego, jest ta o przecinku przed „że”. Szkoła mówi: przed „że” stawia się przecinek. To prawda, o ile nie zmienimy brzmienia tej zasady na: przed „że” zawsze stawiamy przecinek.

Przecinek przed że – wyniki ankiety

Przeprowadziłam ankietę, chcąc sprawdzić, jaka jest nasza świadomość interpunkcyjna w kontekście że. Jej wynik ani trochę mnie nie zdziwił. Zobaczcie:

  • Nie chciałem wychodzić z domu, zwłaszcza że miałem katar.

W 80% przypadków przecinek postawiony był błędnie – albo rozdzielał wyrażenie zwłaszcza że, albo w ogóle go nie było (to znacznie rzadziej). Dlaczego tutaj przecinek znajduje się w takim, a nie innym miejscu? Ponieważ połączenia tego typu nie rozdzielamy, że jest tutaj częścią składową.

Niektórzy mogliby się spierać, twierdząc, że przecinek rozdzielający wyrażenie jest uzasadniony akcentem w zdaniu. Mógłby, bo istnieje taka zasada, natomiast w tym przypadku akcentowanie wyrazu zwłaszcza (wymagające postawienia przecinka pomiędzy) byłoby mocno naciągane.

  • Zdam do następnej klasy, dlatego że ciężko pracuję.

60% osób piszących to zdanie popełniło błąd, rozdzielając dlatego i że. Gdyby zdanie miało jakiś kontekst, wówczas można by się zastanowić nad tym, czy występuje tu inny akcent i być może postawić przecinek pomiędzy. W takim przypadku stałego połączenia dlatego że nie rozdzielamy.

  • Wiedziałam, że ona ma rację i że warto było jej słuchać.
  • Nie usłyszał od niej ani że przeprasza, ani że jej przykro.

Tutaj tylko 40% przypadków obarczone było błędem. Chyba czujemy, że przecinek przed że stojącym obok spójników łącznych nie pasuje.

  • Żałowałam trochę, że poprzednio nie trafiłam do edukacji jako nauczycielka (…).
  • Przychodziłam tutaj (…) za każdym razem w nadziei, że coś się stanie, że wpadniemy na siebie niby to przypadkiem (…).

Przykłady tego rodzaju okazują się najprostsze dla użytkowników języka pisanego. Wyniki mojej ankiety nie notują tutaj żadnego błędu! Brawo!

Najwięcej błędów pojawia się w połączeniach typu dlatego że, zwłaszcza że. W tym miejscu pokutuje nieświadomość zasad wyniesiona (o zgrozo!) ze szkoły. Co ciekawe, pojawił się też błąd związany z przecinkiem przed jako – akurat w tym miejscu niepotrzebnym. Ale o tym innym razem.

Nic straconego. W szkole zawsze można zmienić metody nauczania, aby lepiej docierać do uczniów, dorośli mogą sami poszukać odpowiedzi na swoje pytania. Może w tym miejscu się odnajdziesz? Zapraszamy!

Przecinek przed „a” – kiedy nie jest potrzebny?

Przecinek przed a
Przecinek przed a | jakpisac.pl

Ogólna zasada mówi, że przed „a” stawiamy przecinek. W większości przypadków jest to prawda, ale są wyjątki.

Kiedy przecinek przed „a” jest niepotrzebny?

  • W konstrukcji: między X a Y, np.
    • Znalazłam się między młotem a kowadłem.
    • Między ustami a brzegiem pucharu.
    • Między Niemcami a Białorusią leży Polska.
  • Kiedy zamiast „a” można użyć „i”, a sens pozostaje ten sam (w wypowiedziach o zabarwieniu literackim):
    • To były długie i zimne wakacjeTo były długie a zimne wakacje.
    • Ptaki ćwierkają cicho i tajemniczo. Ptaki ćwierkają cicho a tajemniczo.
  • W konstrukcjach porównawczych:
    • Napoleon a sprawa polska.
    • Lektura a streszczenie – co wybierają uczniowie?
  • Między powtórzonymi wyrazami:
    • Można by mówić a mówić. Lepiej przejść do czynu.
    • Zdenerwował się, bo na jego brata można czekać a czekać.

Pisownia przedrostków

Pisownia przedrostków - jakpisac.pl
Pisownia przedrostków – jakpisac.pl

Przedrostki są to części, które umieszcza się na początku wyrazów. Z wyrazami, które poprzedzają, zawsze pisze się je łącznie. O ile stosowanie tej zasady nie powinno sprawiać kłopotu, o tyle problematyczne może być stwierdzenie, które cząstki są prefiksami.

Najczęściej występujące przedrostki to:

  • a-, anty-, archi-, arcy-, bez-, beze-, do-, eks-, hiper-, infra-, kontr-, między-, na-, nad-, nade-, o-, od-, ode-, około-, pan-, po-, pod-, pode-, ponad-, pop-, post-, poza-, przeciw-, przed-, przy-, pseudo-, śród-, u-, ultra-, w-, we-, wice-, wokoło-, wokół-, z-, za-, ze-.

Są pewne prefiksy (przedrostki), które przez wielu użytkowników języka nie są używane tak, jak wymaga tego zasada: ekstra-, hiper-, maksi-, midi-, mikro-, mini-, super-. Często spotyka się pisownię oddzielną. Prawidłowa jednak jest jedynie pisownia łączna:

  • supermarket, superzabawa, minikalendarz, ekstrasprawa.

Pisownia przedrostków – warto wiedzieć

Co ciekawe, pisząc w edytorze tekstu Microsoft Word, zauważymy podkreślenie poprawnie połączonych wyrazów. Dlatego też znajomość normy jest istotna – pozwoli uniknąć błędów nawet w konfrontacji z edytorem tekstu.

Pisownia łączna cząstki -by (-byś, -bym, -byście, -byśmy)

Pisownia łączna cząstki by - jakpisac.pl
Pisownia łączna cząstki by – jakpisac.pl

Cząstka -by w zależności od części mowy, po której stoi, może być pisana łącznie lub oddzielnie. Poniżej znajduje się wyszczególnienie, kiedy cząstkę -by piszemy łącznie.

Cząstkę -by piszemy łącznie w następujących przypadkach:

  • z osobowymi formami czasowników, np. czytałabym, zeszłaby, wziąłby, pojechalibyście,
  • ze spójnikami: aby, aczkolwiek, albo, albowiem, alboż, ale, ani, aż, bo, byle, chociaż, choć, czyli, gdy, gdyż, , jak, jakkolwiek, jako, jednak, jednakże, jeśli, jeżeli, lecz, nim, niż, ponieważ, przecież, skoro, tedy, to, więc, zanim, zatem, zaś, że (np. aczkolwiekby, albobyś, jednakżeby, ponieważbym, zanimby itd.),
  • z wyrazami w funkcji bezosobowej w 3 os. rodzaju nijakiego, np. wypadałoby,
  • z partykułami: ani, azali, bodaj, czy, czyż, gdzież, jakże, niech, niechaj, nuż, oby (np. bodajby, gdzieżby),

w wyrazach porównawczych: jakby, jakoby, niby.

Odkrycie a wynalezienie

Odkrycie a wynalezienie - jakpisac.pl
Odkrycie a wynalezienie – jakpisac.pl

Odkryć można coś, co już istnieje, ale było niewidoczne dla oczu. Odkrywa się coś, co do tej pory pozostawało zakryte. Zatem odkrywa się zazwyczaj coś, co istniało w przyrodzie, np. pierwiastki:

  • odkryć polon i rad, odkryć energię kinetyczną

Natomiast wynaleźć można coś, co nigdy wcześniej nie istniało. Zwykle ten czasownik odnosi się zatem do nowinek elektronicznych, do urządzeń i przedmiotów:

  • wynaleźć samochód, wynaleźć lampę naftową, wynaleźć komputer

Stąd też ten, kto odkrył, to odkrywca, a ten, kto wynalazł, to wynalazca.